Lotfi Zadeh changed how the world understands uncertainty.As the founder of Fuzzy Logic, he showed that human thinking doesn’t work in black and white and neither should education.

— (@foresteducation.bsky.social) 2026-02-04T17:18:19.734Z

Dünya elminin ən nüfuzlu simalarından biri olan Lütfi Zadənin doğum günüdür. Azərbaycan əsilli alim kimi o, yalnız bir ölkənin deyil, bütövlükdə müasir elmin inkişaf tarixində dərin iz buraxmış şəxsiyyətlərdəndir. Lütfi Zadənin adı ən çox Qeyri-səlis məntiq (Fuzzy Logic) nəzəriyyəsi ilə bağlı çəkilir. Bu yanaşma klassik “ya var, ya yoxdur” düşüncə modelini dəyişərək, reallığın daha çevik, mərhələli və qeyri-müəyyən tərəflərini anlamağa imkan yaratdı. Lütfi Zadə göstərdi ki, insan düşüncəsi həmişə sərt çərçivələrə sığmır. İnsanlar qərar verərkən, öyrənərkən və problemləri həll edərkən çox vaxt dəqiq deyil, ehtimallara və kontekstə əsaslanırlar. Onun elmi yanaşması bu baxımdan insan düşüncə tərzinə daha yaxın idi və məhz bu səbəbdən süni intellekt, idarəetmə sistemləri, mühəndislik, tibb və sosial elmlərdə geniş tətbiq olundu.

Lütfi Zadəni tanımaq alimin bioqrafiyasını bilməklə tamamlanmır. Onu tanımaq müasir düşüncə tərzini anlamaq deməkdir. O, qeyri-müəyyənliyi problem yox, təbii bir vəziyyət kimi qəbul etməyi təklif etdi. Bu yanaşma xüsusilə bu gün sürətlə dəyişən, mürəkkəb və çoxqatlı dünyada daha da aktuallaşır. Təhsil sahəsində çalışan hər bir insan üçün Lütfi Zadənin yanaşmaları xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki təhsil də eynilə həyat kimi qeyri-səlisdir. Uşaqlar eyni yaşda olsalar belə, fərqli tempdə öyrənir, fərqli bacarıqlara və maraqlara malik olurlar. Lütfi Zadənin düşüncə modeli bizə öyrədir ki, standartlaşdırılmış, sərt ölçmə meyarları ilə hər kəsi eyni qəlibə salmaq mümkün deyil. Bizim yanaşmamızın əsas prinsiplərindən biri də uşağı və gənci tam və bütöv fərd kimi görməkdir. Lütfi Zadənin elmi irsi bu baxımdan qeyri-formal və təbiət əsaslı təhsil yanaşmaları ilə dərin paralellər təşkil edir. Açıq hava təhsilində, təcrübə əsaslı öyrənmədə nəticə həmişə əvvəlcədən dəqiq ölçülmür; prosesin özü, müşahidə, refleksiya və inkişaf əsas götürülür. Lütfi Zadə bizə öyrədir ki, öyrənmə yalnız düzgün və ya yanlış cavablardan ibarət deyil. Öyrənmə, sual vermək, sınaqdan keçirmək, səhv etmək və yenidən düşünmək prosesidir.

Bu yanaşma xüsusilə gənclərlə işləyən təlimçilər, müəllimlər və pedaqoqlar üçün dəyərli bir baxış bucağı təqdim edir. Lütfi Zadə yalnız riyaziyyatçı və ya mühəndis deyildi. O, düşünmə mədəniyyətini dəyişən bir alim idi. Onun irsi bizə xatırladır ki, qeyri-müəyyənlikdən qorxmaq yox, onu anlamaq və onunla işləməyi öyrənmək lazımdır. Təhsil sahəsində çalışan hər kəs üçün bu fikir xüsusilə önəmlidir. Bu gün Lütfi Zadənin doğum gününü qeyd edərkən, onun elmi irsini xatırlamaqla yanaşı, bu irsin təhsil, gənclərlə iş və qeyri-formal öyrənmə mühitlərində necə yaşadığını da düşünmək vacibdir. Çünki gələcəyi formalaşdıran məhz bu cür çevik, insan mərkəzli və düşüncəyə açıq yanaşmalardır.

---

Lütfi Zadənin elmi irsi onu düşüncə tərzini dəyişən alim kimi tanıdır. Onun 1965-ci ildə irəli sürdüyü “fuzzy sets” anlayışı klassik elmin sərt sərhədlərinə ciddi alternativ təqdim etdi. Bu yanaşma göstərdi ki, reallıq “ya var, ya yox” prinsipi ilə izah olunmur; həyat daha çox aralıq hallardan, nisbi qiymətləndirmələrdən və kontekstdən asılı qərarlardan ibarətdir. Məhz bu baxış qeyri-səlis məntiqin əsas fəlsəfəsini formalaşdırdı və elmi düşüncədə yeni mərhələnin başlanğıcına çevrildi. Bu yanaşmanın elmi və texnoloji əhəmiyyəti BBVA Foundation tərəfindən verilmiş Frontiers of Knowledge Award-ın əsaslandırılmasında da xüsusi vurğulanır (PR Newswire, 2013). Lütfi Zadənin yanaşmasının gücü onun insan düşüncə tərzini riyazi modellərə köçürə bilməsində idi. İnsanlar gündəlik həyatda qərar verərkən qeyri-dəqiq məlumatlarla işləyir, hissləri, təcrübəni və ehtimalları paralel şəkildə qiymətləndirirlər. Fuzzy logic bu təbii prosesi formal sistemlərə tətbiq etməyi bacardı. Nəticədə kompüterlər və texnoloji sistemlər yalnız hesablama aparan mexanizmlər deyil, vəziyyəti “anlayan” və ona uyğun reaksiya verən strukturlara çevrildi.

“The principal objective of fuzzy logic is the formalization of human reasoning under uncertainty.”
— Lotfi A. Zadeh

BBVA Foundation-ın rəsmi açıqlamasında qeyd olunduğu kimi, fuzzy logic kompüterləri sadəcə hesablayan maşınlardan real həyat şəraitinə uyğun qərar verə bilən sistemlərə çevirmişdir (PR Newswire, 2013). Bu nəzəriyyənin praktik təsiri qısa zamanda müxtəlif sahələrdə özünü göstərdi. Tibb, avtomobil sənayesi, dəmir yolu sistemləri, məişət texnologiyaları və sənaye avtomatlaşdırılması qeyri-səlis məntiqin tətbiq edildiyi əsas sahələr sırasındadır. Video kameraların fokuslanması, paltaryuyan maşınların yuma rejimini seçməsi və ya avtomatik qatarların sürətini tənzimləməsi kimi proseslər bu yanaşmanın gündəlik həyatımıza necə sirayət etdiyini göstərir. Məhz bu geniş tətbiq sahəsi qeyri-səlis məntiqin həm də dərin praktik dəyərə malik olduğunu sübut edir. Lütfi Zadənin işi təhsil sahəsi üçün də mühüm mesajlar verir. Onun elmi yanaşması göstərir ki, öyrənmə prosesi sərt kateqoriyalarla məhdudlaşdırılmamalıdır. Şagirdin biliyi yalnız “bilir” və ya “bilmir” kimi qiymətləndirilə bilməz, anlayış səviyyələri, inkişaf mərhələləri və fərdi düşüncə tərzləri nəzərə alınmalıdır. Bu baxımdan fuzzy logic təhsildə çevik qiymətləndirmə, fərdiləşdirilmiş yanaşma və insan mərkəzli öyrənmə modelləri üçün mühüm nəzəri baza yaradır.

Onun Qərb elminin “qara–ağ” düşüncə modelinə alternativ olaraq təqdim etdiyi “boz çalarlar” yanaşması, mürəkkəb və qeyri-müəyyən dünyanı anlamaq üçün daha real düşüncə çərçivəsi təqdim edir. Lütfi Zadəni tanımaq, əslində, müasir dünyanın mürəkkəbliyini qəbul etməyi və bu mürəkkəbliyin içində mənalı qərarlar verməyi öyrənmək deməkdir.