Ülvi Məmmədov
Mingəçevir Dövlət Universiteti, Azərbaycan
İqtisadiyyat və idarəetmə fakultəsi, magistr
ORCID: https://orcid.org/0009-0002-5824-8626
Email: ulvimammadly@gmail.com

Xülasə (Abstract)

Son illərdə Azərbaycanda qeyri-formal təhsil sahəsində təlimçilik nəzərəçarpacaq dərəcədə inkişaf edərək gənclərin sosial, peşəkar və şəxsi bacarıqlarının formalaşmasında mühüm rol oynamağa başlamışdır. Bu proses təkcə biliklərin ötürülməsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda fəal öyrənmə, yaradıcı düşünmə, komanda işi, liderlik və sosial məsuliyyət kimi keyfiyyətlərin inkişafını hədəfləyir. Məqalədə Azərbaycanda formalaşmaqda olan təlimçi ekosistemi iki əsas istiqamət üzrə təhlil edilir: Avropa Şurasının gənclər işi sahəsində keyfiyyət standartlarına əsaslanan uzunmüddətli “train-the-trainer” modelləri və peşə təhsili sistemində qeyri-formal və informal öyrənmənin tanınmasını təmin edən milli hüquqi-institusional mexanizmlər (VNFIL). Siyasət sənədləri, institusional təcrübələr və konkret proqram nümunələri əsasında aparılan təhlil beynəlxalq tərəfdaşlıqların, dövlət qurumlarının, özəl provayderlərin və sektor-spesifik təlim mərkəzlərinin təlimçi yetişdirilməsində rolunu ortaya qoyur. Nəticələr göstərir ki, uzunmüddətli, səriştəəsaslı təlimçi hazırlığı proqramlarının rəsmi tanınma mexanizmləri ilə uzlaşdırılması təlimçilik peşəsinin həm keyfiyyətini, həm də legitimliyini artırır. Məqalədə sahənin dayanıqlı inkişafı üçün əsas prioritetlər kimi təlimçi şəbəkələrinin genişləndirilməsi, regional potensialın gücləndirilməsi və Avropa standartları ilə milli kvalifikasiya sisteminə uyğunlaşdırılmış milli təlimçi səriştə çərçivəsinin hazırlanması vurğulanır.

Açar sözlər: Qeyri-formal təhsil, təlimçi hazırlığı, gənclər işi, təlimçi səriştələri, qeyri-formal və informal öyrənmənin tanınması

Giriş

Azərbaycanda qeyri-formal təhsil sahəsində təlimçilik son illərdə nəzərəçarpacaq dərəcədə inkişaf edərək gənclərin sosial, peşəkar və şəxsi bacarıqlarının formalaşmasında mühüm rol oynamağa başlayıb. Bu proses yalnız bilik ötürülməsi ilə məhdudlaşmır, həm də iştirakçıların fəal öyrənməyə cəlb olunması, yaradıcı düşünmə, komanda işi, liderlik və sosial məsuliyyət kimi keyfiyyətlərin inkişafına xidmət edir. Ölkədə həyata keçirilən müxtəlif proqramlar və təşəbbüslər nəticəsində təlimçi hazırlığı daha sistemli xarakter almağa başlamış, qeyri-formal təhsil metodlarının tətbiqi isə gənclərin cəmiyyətə inteqrasiyasını və əmək bazarında rəqabət qabiliyyətini gücləndirən mühüm vasitəyə çevrilmişdir.

Azərbaycanda qeyri-formal təhsil üzrə təlimçi yetişdirilməsi iki paralel xəttin kəsişməsində formalaşıb: bir tərəfdə Avropa Şurasının gənclər sahəsində keyfiyyət standartlarına söykənən uzunmüddətli təlimçi kursları və Avropa şəbəkələri (TRAYAZE/TRAYCE ənənəsi), digər tərəfdə isə ölkə daxilində peşə təhsili sistemində qeyri-formal və informal öyrənmənin tanınmasını quran hüquqi-institusional mexanizmlər. 2022-ci ildən etibarən Avropa Şurasının Gənclər Departamenti ilə Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyi birgə “Training Trainers for Youth in Azerbaijan – TRAYAZE” adlı uzunmüddətli kursu işə saldı; məqsəd, Azərbaycanda qeyri-formal təhsil fəaliyyətlərinin keyfiyyətini yüksəltmək, gənclərlə işləyən mütəxəssislərin təlimçilik səriştələrini inkişaf etdirmək və ölkədə təlimçi hovuzunu genişləndirmək idi. Proqram bir qrup təxminən 30 təlimçi və gənclər işçisinin bacarıqlarını inkişaf etdirmək, onlara qeyri-formal öyrənmənin əsas prinsiplərini tətbiq etməyi öyrətmək və yerli səviyyədə keyfiyyətli təlimlərin çoxalmasına təkan vermək üçün dizayn edilmişdi; 2023-cü ilin noyabrında Strasburqda yekun/evaluasiya seminarı keçirildi. Bu, Azərbaycanda təlimçi yetişdirilməsinə yönəlmiş ən ardıcıl və sistemli nümunələrdən biridir və ölkə daxilində gənclər işi sahəsində keyfiyyət yanaşmalarını institusionallaşdırır. 

Digər böyük dayağımız təhsil sisteminin özündə peşə təhsilində qeyri-formal və informal öyrənmənin tanınmasıdır. Nazirlər Kabinetinin 5 avqust 2020-ci il tarixli qərarı ilə bu prosesin qaydaları təsdiqlənib; burada vətəndaşların kurslar, dərnəklər, iş mühiti və s. vasitəsilə əldə etdikləri səriştələrin peşə standartlarına uyğun qiymətləndirilməsi və sənədləşdirilməsi qurulur. Təhsildə Keyfiyyət Təminatı Agentliyi (TKTA) və Peşə Təhsili üzrə qurumlar bu mexanizmi həyata keçirirlər; BMTİP və Aİ tərəfdaşlığı ilə ekspert təlimləri də təşkil olunub. Bu xətt bilavasitə “təlimçi yetişdirmək” deyil, amma təlimçiləri yetişdirən ekosistemin keyfiyyət meyarlarını, tanınma-sertifikatlaşdırma “oyun qaydalarını” formalaşdırır; qeyri-formal sahədə yetişən bilik-bacarıqların rəsmi dəyərə çevrilməsi təlimçi peşəsinin cəmiyyət və əmək bazarında tanınmasını artırır. 

Bu institusional fon üstündə ölkədə məhz “train-the-trainer” məzmunu təqdim edən bir sıra aktorlar fəaliyyət göstərir. Beynəlxalq xəttdə TRAYAZE proqramı gənclər işi üçün təlimçi səriştələrini sistemləşdirir; Avropa Şurasının gənclər sahəsindəki uzunmüddətli ToT ənənəsi keyfiyyət meyarları və təlimçi profili barədə Avropa standartlarını ötürür. Bu xətt həm Azərbaycanda təlimçi şəbəkələrinin qurulmasına, həm də yerli resursların “Compass” kimi beynəlxalq metodikalarla bağlanmasına şərait yaradır. 

Yerli və özəl sektor tərəfdən baxanda, konkret ToT proqramını açıq və şəffaf şəkildə elan edən qurumların arasında HR Institute-un “Training of Trainers” proqramı öndə görünür: 1,5 ay müddətində, onlayn (Zoom) formatında, Azərbaycan dilində fasilitasiya və təlim dizaynı üzrə sertifikatlı kurs keçirirlər; proqram materialları və sessiya qeydləri kimi praktiki dəstək də verilir. Bu tip proqramlar qeyri-formal təhsil məzmununun şirkət-qurum içi öyrənmə və L&D ehtiyaclarına bağlanması üçün əlverişlidir. Korporativ təlim bazarında Baker Tilly Academy Azerbaijan “Train the Trainer” proqramını məhsul xətti kimi təqdim edir; burada ehtiyacların qiymətləndirilməsi, sessiya ssenarisi, təsir/effektivlik ölçümü kimi elementlər vurğulanır. Bu cür korporativ akademiyalar qeyri-formal təlim mühəndisliyi və treyninqin təsirinin ölçülməsi kimi modullarla təlimçilərin praktiki alətlərini gücləndirirlər. Beynəlxalq təlim provayderləri içində The Knowledge Academy Bakı üçün ayrıca “Train the Trainer” səhifəsi saxlayır və 1 günlük intensiv modul da daxil olmaqla, müxtəlif formatlarda (onlayn/onsite) təlimçi bacarıqları üzrə kurslar təklif etdiyini qeyd edir. Bu tip qlobal provayderlər yerli bazarda qısaformatlı, sertifikat yönümlü həllər təqdim edir; onların üstünlüyü sürət və modul müxtəlifliyidir, zəif tərəfi isə məzmunun yerli gənclər işi konteksinə həmişə tam uyğunlaşmaya bilməməsidir. 

Sahəvi nümunələrə baxsaq, CÀSÀ – Azerbaijan Culinary Arts Center beynəlxalq Worldchefs şəbəkəsinə qoşularaq təlim-tədris üzrə tanınmış təhsil tərəfdaşı statusu qazanıb. Bu, kulinariya və qida sənayesi üzrə peşəkar təlimin qlobal standartlarla qurulduğunu göstərir; mərkəz peşəkar/proqramlar təqdim edir və təlimçi roluna keçid üçün yetkinləşmə imkanı verir. Sırf “train-the-trainer” etiketi ilə hər modul elan olunmasa da, Worldchefs ekosistemində “Train the Trainer” kateqoriyasının mövcudluğu kulinariya təlimçilərinin peşəkar inkişafında sistemli çərçivə yaradır. 

Paralel xəttdə, Avropa İttifaqının Erasmus+/SALTO-YOUTH şəbəkəsi Azərbaycanın gənclər işi reallığını tanıdan study-visitlər və müxtəlif təlimlər vasitəsilə həm yerli təlimçilərin Avropa metodologiyaları ilə tanışlığını artırır, həm də gələcək əməkdaşlıqlar üçün şəbəkə effektini gücləndirir. Bu, birbaşa ToT olmasa belə, təlimçilərin professional sosial kapitalını böyüdərək, ölkəyə qayıdandan sonra həmyaşıdlararası (peer-to-peer) təlimlərin keyfiyyətini artırır. Qeyri-formal təhsildə istifadə olunan metodikalar baxımından “Compass – Manual for Human Rights Education with Young People” Azərbaycanın gənclər işi ekosistemində xüsusi yer tutur: Avropa Şurasının bu resursu ölkədə gənclər işinə inteqrasiya olunub, hətta Azərbaycan dilində təqdimat/istifadə tədbirləri və regionlarda tətbiq nümunələri qeyd edilir; bu, insan hüquqları mövzularının qeyri-formal təhsilə metodoloji inteqrasiyasını gücləndirir və yerli təlimçilər üçün dayanıqlı “toolbox” rolunu oynayır. 

Tədqiqat

Tarixi xəttdə BMT ətrafında peer-education (həmyaşıd təhsili) ənənəsi də Azərbaycanda təlimçi hovuzunun formalaşmasına təsir edib. UNFPA-nın qiymətləndirmə hesabatlarında 2010-cu illərdə ölkədə Y-PEER xətti ilə gənc təlimçilərin hazırlanması, insan hüquqları və reproduktiv sağlamlıq mövzularında ToT-ların keçirilməsi kimi faktlar qeyd olunur. Bu xətt gənclərlə işdə “təlimçi kimi gənc” profilini gücləndirib, lakin son illərin əsas sistemli xətti daha çox Avropa Şurasının TRAYAZE proqramı və VNFIL institusional mexanizmləri üzərində formalaşır. 

Aşağıdakı cədvəl hazırda “təlimçi yetişdirən” (ToT/fasilitator hazırlığı) aktorların Azərbaycandakı mənzərəsini sıx şəkildə ümumiləşdirir; burada yalnız real sübutu (rəsmi səhifə, rəsmi nəşr, proqram elanı) olan qurum və proqramlar yer alıb:

Aktyor / Proqram	Tip	Fokus	Format / müddət	Qısa qeydlər / sübut
TRAYAZE – Training Trainers for Youth in Azerbaijan (Avropa Şurası + GİN)	Beynəlxalq-dövlət tərəfdaşlığı	Gənclər işi üçün təlimçi səriştələri, qeyri-formal öyrənmənin keyfiyyəti	Uzunmüddətli kurs, 2022–2023 (rezidensial + praktik mərhələ)	Təxminən 30 iştirakçı üçün səriştələrin inkişafı; 2023 Strasburq yekun seminarı. (Portal, rm.coe.int)
Council of Europe – TRAYCE ənənəsi	Beynəlxalq çərçivə	Avropa keyfiyyət meyarları ilə ToT	Uzunmüddətli kurs modelinin təməli	Azərbaycandakı TRAYAZE dizaynına metodoloji baza verir. (Portal)
HR Institute – “Training of Trainers”	Özəl provayder	Təlim dizaynı, fasilitasiya	1.5 ay, onlayn, AZ dilində	Sertifikatlı proqram; materiallar və yazılar təqdim olunur. (hrinstitute.az)
Baker Tilly Academy – “Train the Trainer”	Özəl provayder / korporativ akademiya	Tələb-ehtiyac analizi, ssenari, effektivlik	Qısamüddətli modul paketləri	Korporativ L&D üçün ToT xətti. (bakertillyacademy.az)
The Knowledge Academy – Train the Trainer (Bakı)	Qlobal provayder	Təlimçi bacarıqları, çatdırılma	1 günlük intensiv + digər formatlar	Bakı üçün ayrıca səhifə və cədvəl; sertifikat təqdim olunur. (theknowledgeacademy.com)
CÀSÀ – Culinary Arts Center (Worldchefs partnyoru)	Sektor-spesifik təhsil mərkəzi	Kulinariya təhsili və peşəkar inkişaf	Davamlı; beynəlxalq şəbəkə resursları	Worldchefs təhsil tərəfdaşlığı; peşəkar təlim infrastrukturunun olması. (WORLDCHEFS)
Erasmus+/SALTO – Study Visit “Youth Work Reality in Azerbaijan”	Beynəlxalq şəbəkə	Şəbəkə və metodologiya transferi	Study visit, qısaformatlı	Yerli təlimçilərin Avropa təcrübəsinə çıxışını artırır. (salto-youth.net)

İndi isə təlimçi ekosisteminin “oyun qaydaları”nı quran siyasət-hüquq blokunu ayrıca cədvəldə verək; bu, ToT fəaliyyətlərinə həm legitimlik, həm də dayanıqlılıq verir:

Sənəd / Qurum	Nəyi tənzimləyir	İstiqamət	İl	Qeydlər
NK-nin Qərarı (05.08.2020)  Vətəndaşların peşə təhsili üzrə qeyri-formal/informal öyrənməsinin tanınması	Qeyri-formal/informal səriştələrin qiymətləndirilməsi və sənədləşdirilməsi qaydası	Peşə təhsili	2020	Rəsmi hüquqi baza; imtahan və sənədləşdirmə mexanizmi. (E-Qanun)
TKTA  “Qeyri-formal və informal təhsilin tanınması” səhifəsi	Tərif, qeydiyyat, tərəfdaşlar, prosedur	Peşə təhsili	Davamlı	Agentliyin rolu və prosesin necə işlədiyi izah olunur. (tkta.edu.az)
UNDP/EU/SA VET + TKTA – ekspert təlimləri	VNFIL mexanizmi üzrə peşəkarların hazırlanması	Peşə təhsili	2020–	İki günlük ekspert təlimləri; sistem quruculuğu. (UNDP)
ETF analitik materialları	VNFIL-in Azərbaycanda yeni proses kimi qurulması	Peşə təhsili	2021–2024	Yalnız VET-i əhatə etdiyi, prosesin mərhələli getdiyi vurğulanır. (openspace.etf.europa.eu, etf.europa.eu)
Avropa Şurasının “Azerbaijan  Youth” səhifəsi	“Compass”ın lokallaşdırılması və gənclər işi ilə inteqrasiya	Gənclər işi / qeyri-formal təhsil	2019–2023	Təlimçi şəbəkəsinin formalaşmasına dəstək verən resurslar. (Portal)

Bu mənzərədən iki strateji nəticə çıxır. Birincisi, təlimçi yetişdirilməsi sahəsində beynəlxalq-dövlət tərəfdaşlığı (TRAYAZE) məhz qeyri-formal öyrənmənin keyfiyyət meyarlarını ölkə kontekstinə gətirir və uzunmüddətli ToT dizaynı qurur; bu, epizodik seminarlardan fərqli olaraq, rezidensial mərhələ + praktik tapşırıq + mentorluk ardıcıllığını təmin edir və nəticədə real “təlimçi profili” yaradır. İkincisi, qeyri-formal və informal öyrənmənin tanınması – təlimçilərin “peşə” kimi legitimliyini artırır, çünki onlar yetişdirdikləri iştirakçıların (və özlərinin) səriştələrini rəsmi mexanizmlə dəyərləndirilə bilən bir sistemdə işləyirlər; bu isə təlimin təsirinin ölçülməsini də stimullaşdırır. 

Bununla yanaşı, bazarda özəl ToT provayderlərinin artması – HR Institute, Baker Tilly Academy, qlobal The Knowledge Academy və s. – metodoloji müxtəliflik gətirir. HR Institute yerli dil və kontekslə, rezident mütəxəssis-təlimçilərlə işlədiyi üçün auditoriya ilə əlaqə və transfer effektini yüksəldə bilir; Baker Tilly Academy korporativ mühitdə ölçülə bilən nəticə (NPS, təlim sonrası performans indikatorları) mədəniyyətini yaymaqla təlimçinin “təlim mühəndisi” rolunu gücləndirir; The Knowledge Academy kimi qlobal provayderlər isə sürətli, kompakt modellərlə təlimçi roluna keçidin “eşiyini” aşağı salır, amma yerli gənclər işi kontekstində əlavə lokallaşdırma tələb edə bilər. 

Gənclər işi sahəsində metodik sabitlik üçün “Compass” kimi resursların lokallaşdırılması həlledicidir. Avropa Şurasının rəsmi mənbələrində Azərbaycanda “Compass”ın təqdimatı və istifadəsi ilə bağlı səylər vurğulanır; bu resursun tematik bölmələri (məsələn, iştirakçılıq, bərabərlik, zorakılığın qarşısı, media savadlılığı) TRAYAZE məzmunu ilə üst-üstə düşür və təlimçilərə məşğələ ssenariləri, qiymətləndirmə və refleksiya alətləri verir. Bu, təlim dizaynının “şəxsi ustalıq + sübut-əsaslı metodika” kombinasiyası ilə qurulmasına imkan yaradır. 

Qısamüddətli perspektivdə prioritet iki istiqamət görünür: birincisi, TRAYAZE məzmununun ölkə daxilində təlimçi şəbəkələri vasitəsilə çoxaldılması (cascading) – bunun üçün NAYORA kimi şəbəkələrin TRAYAZE final mərhələsində oynadığı koordinator rolundan faydalanmaq olar; ikincisi, VNFIL mexanizminin təlimçi peşəsinə “kompetensiya profili” səviyyəsində bağlanması – yəni ToT məzmunu ilə peşə standartları arasında körpünün qurulması. Bu iki xətt birləşərsə, təlimçilər həm metodoloji, həm də legitimlik baxımından güclənəcək.Orta müddətdə ölkə miqyasında regionlarda təlimçi hovuzunun genişləndirilməsi vacibdir. TRAYAZE-də regionlardan seçilmiş iştirakçıların yerli praktik tapşırıqlar icra etməsi həm keyfiyyət meyarlarının Bakıda mərkəzləşməsini azaldır, həm də yerli mərkəzlərdə təlim mədəniyyətini dayanıqlı edir. Erasmus+/SALTO study-visitləri və Avropa şəbəkələri ilə ardıcıl əlaqə isə regional təlimçilərin peşəkar tənhalığını azaldır və davamlı mentorluq şəbəkələri qurur. 

Uzunmüddətli baxışda isə qeyri-formal təhsildə təlimçilik üçün milli səviyyədə “təlimçi səriştə çərçivəsi”nin hazırlanması aktuallaşır. Bu çərçivə TRAYCE/TRAYAZE ənənəsindəki kompetensiya bloklarına (öyrənmənin dizaynı, fasilitasiya, qiymətləndirmə, etik-dəyərlər, insan hüquqları prizması) və VNFIL sisteminin peşə standartlarına bağlana bilər. Belə modellə HR Institute kimi yerli ToT provayderləri və korporativ akademiyalar öz proqramlarını eyni “ümumi dil”lə etiketləyə və nəticələri ölçülə bilən şəkildə təqdim edə bilərlər. 

Nəticə

Azərbaycanda qeyri-formal təhsildə təlimçilik sahəsi artıq “tək-tək treninqlər”dən ibarət spontan fəaliyyət deyil. Bir yanda Avropa Şurası ilə uzunmüddətli ToT xətti və bu xəttin konseptual-metodik dayaqları (Compass, keyfiyyət prinsipləri), digər yanda isə peşə təhsilində qeyri-formal öyrənmənin tanınmasını quran hüquqi baza mövcuddur. Bu iki dayağın arasında isə yerli ToT provayderləri və bəzi sektor-spesifik tədris mərkəzləri real bazar tələbi ilə işləyərək təlimçi hovuzunu praktik bacarıqlarla zənginləşdirir. İndi əsas məsələ bu üç bucağın – beynəlxalq standart, hüquqi-institusional mexanizm və yerli təlim bazarı – koordinasiyalı şəkildə işləməsidir; bu baş verdikcə, təlimçi peşəsinin nüfuzu və qeyri-formal təhsilin təsiri artacaq.

Qeyri-formal təhsil formal məktəb sistemindən kənarda baş verən təhsilə aiddir. Qeyri-formal təhsil tez-tez icma təhsili, böyüklər təhsili, ömür boyu təhsil və ikinci şans təhsili kimi terminlərlə bir-birinin əvəzində istifadə olunur. Bu evdə təhsildən tutmuş hökumət sxemlərinə və icma təşəbbüslərinə qədər cəmiyyətdəki geniş təhsil təşəbbüslərinə aiddir. Buraya köklü institutlar tərəfindən idarə olunan akkreditə olunmuş kurslar, eləcə də az maliyyə ilə yerli əsaslı fəaliyyətlər daxildir.

Qeyri-formal təhsil müxtəlif olduğundan, bu elementin digər elementlərlə, xüsusən də ömürboyu təhsillə ortaq cəhətləri çoxdur. Bu təlimatların məqsədləri üçün bu element adi məktəb sistemindən kənar uşaqlar və gənclər üçün qeyri-formal təhsilə diqqət yetirir. Bununla belə, qeyri-formal təhsil işçiləri bilməlidirlər ki, qeyri-formal təhsil marjinallaşmanı gücləndirir, ona görə də mümkünsə, bu əlilliyi olan uşaqlar üçün yeganə təhsil variantı kimi təklif edilməməlidir. Adi məktəbə daxil olmaq hər bir uşağın hüququ kimi prioritet olmalıdır.

Qeyri-formal təhsil çox vaxt formal təhsilin ikinci ən yaxşı variantı hesab edilsə də, qeyd etmək lazımdır ki, o, rəsmi məktəblərdə mövcud olandan daha yüksək keyfiyyətli təhsil verə bilər. Qeyri-formal təhsil bütün uşaqlar üçün formal təhsilə hazırlıq, əlavə və ya əla alternativ (lazım olduqda) ola bilər.

Qeyri-formal təhsil “Forest Education Azerbaijan” konseptinin təlim-tədriz mexanizminin mərkəzində dayanmalı olan əsas prinsipləri ifadə edir. Qeyri-formal təhsil aşağıdakıların hamısıdır.

Üzvlərimizin həyatına və cəmiyyətin ehtiyaclarına uyğundur və gələcəkdə də belə olacaqdır. Uşaqların, valideynlərin və yerli icmaların, eləcə də pedaqoq-öyrədənlərin tədris olunanların məzmununun həllinə cəlb edilməsi mexanizmləri qeyri-formal təhsilin icmaların ehtiyaclarına uyğun olmasını və yerli resurslardan və kadrlardan istifadə edilməsini təmin edir.

Öyrənənlərin öz öyrənmələrinin fəal iştirakçıları olmasında və onların, ailələrinin və icmalarının qeyri-formal təhsil proqramının icrasına cəlb olunmasında iştirak edir. Uşaqların zərərdən qorunması, onların yaşamaq və inkişaf hüquqlarının qorunması: Qeyri-formal təhsil yerləri, düşərgə əraziləri sağlam və təhlükəsiz olmalı, düzgün qidalanma, sanitariya və zərərdən qorunma təmin edilməlidir. Mənşəyindən və bacarığından asılı olmayaraq bütün uşaqları əhatə etməklə, onlar arasındakı fərqlərə hörmət edərək və tədris və öyrənmə üçün mənbə kimi istifadə edir. Keyfiyyət: qeyri-formal təhsil proqramları son dərəcə yüksək keyfiyyətli olmaq potensialına malikdir, çünki bu fərdlərin və cəmiyyətdəki xüsusi qrupların ehtiyaclarına daha asan cavab verə bilirlər.

Bir çox ölkələrdə milli təhsil sistemləri qeyri-formal təhsilə formal təhsili qiymətləndirdiyi kimi qiymət vermir. Qeyri-formal təhsil proqramları müxtəlif və daha çevik kurikulumlardan və tədris metodlarından istifadə etməyə meyllidir ki, bu da öyrənənlərin faydalanmasına imkan yarada bilər. Formal və qeyri-formal təhsil sistemləri arasında sistematik əlaqələr olmadan, qeyri-formal təhsil əlilliyi olan insanların seqreqasiyasına kömək edə bilər.

Ədəbiyyat siyahısı

1. Council of Europe. (2022–2023). Training of Trainers for Youth in Azerbaijan – TRAYAZE: a long-term training course for trainers and youth workers in non-formal education activities in Azerbaijan. Strasbourg: Council of Europe Youth Department. Qoyulma tarixi: 30.08.2025,
   https://www.coe.int/en/web/youth/calendar-of-activities/-/asset_publisher/5VAiE7TKKR5m/content/training-of-trainers-for-youth-in-azerbaijan-trayaze-a-long-term-training-course-for-trainers-and-youth-workers-in-non-formal-education-activities-in-azerbaijan
2. Council of Europe. (2015–2020). TRAYCE – European long-term training course for trainers of trainers in youth work. Strasbourg: Council of Europe. Qoyulma tarixi: 30.08.2025, https://www.coe.int/en/web/youth/training-courses-trayce
3. Nazirlər Kabineti. (2020). “Vətəndaşların peşə təhsili üzrə qeyri-formal və informal öyrənməsinin tanınması, qiymətləndirilməsi və sertifikatlaşdırılması Qaydaları” haqqında Qərar. Bakı: Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti.
4. Təhsildə Keyfiyyət Təminatı Agentliyi. (2021). Qeyri-formal və informal təhsilin tanınması. Bakı: TKTA. Qoyulma tarixi: 30.08.2025, https://edu.gov.az/az/news-and-updates/18711
5. UNDP Azerbaijan. (2020). Non-formal and Informal Learning Validation Training for Experts. Bakı: BMTİP.
6. ETF – European Training Foundation. (2021–2023). Validation of Non-formal and Informal Learning in Azerbaijan: policy developments and challenges. Torino: ETF.
7. HR Institute. (2022). Training of Trainers Programme. Bakı: HR Institute. Qoyulma tarixi: 30.08.2025, https://hrinstitute.az/en/training-program/training-of-trainers-program
8. Baker Tilly Academy. (2022). Train the Trainer Programme. Bakı: Baker Tilly Academy Azerbaijan. Qoyulma tarixi: 30.08.2025, https://bakertillyacademy.az/en/Home/service/47
9. The Knowledge Academy. (2022). Train the Trainer Courses in Azerbaijan. London: The Knowledge Academy. Qoyulma tarixi: 30.08.2025, https://www.theknowledgeacademy.com/az/courses/train-the-trainer/
10. CÀSÀ Culinary Arts Center. (2022). Worldchefs Recognised Training Centre Partnership. Bakı: Culinary Arts Center of Azerbaijan. Qoyulma tarixi: 30.08.2025, https://casaeduhub.com/services/train-the-trainer/
11. SALTO-YOUTH. (2021). Study Visit: Youth Work Reality in Azerbaijan. SALTO-YOUTH Training Calendar. Qoyulma tarixi: 30.08.2025, https://www.salto-youth.net/tools/european-training-calendar/training/study-visit-youth-work-reality-in-azerbaijan.10776/
12. Council of Europe. (2019). Compass – Manual for Human Rights Education with Young People. Strasbourg: Council of Europe Publishing.
13. UNFPA Azerbaijan. (2010-cu illər). Evaluation Report of the Y-PEER Programme in Azerbaijan. Bakı: BMT Əhali Fondu.
14. Forest Education Azerbaijan. (2022). “Forest Education” konsepsiyası və qeyri-formal təhsil. Qoyulma tarixi: 31.08.2025, https://forestedu.az/forest-education-konsepsiyasi-v%C9%99-qeyri-formal-t%C9%99hsil-2/ (Forest Education Azerbaijan)