Gün səhərdən özünü tələsmədən göstərirdi. Hava hələ tam oyanmamışdı, şəhərin səsi yumşaq idi. Forest Education komandası bir masa arxasında toplaşanda ortada planlardan çox, hal vardı. İnsanların bir-birinə baxışında, danışığında, susmasında eyni niyyət hiss olunurdu: bu gün birlikdə olmaq və birlikdə düşünmək. Söhbət yavaş-yavaş axırdı. Kiminsə dediyini digəri tamamlayır, kiminsə sualı hamını düşündürürdü. Mövzu öz-özünə formalaşdı – uşaqlar, təbiət, gündəlik həyat. Hər kəs hiss edirdi ki, bu mövzu nəzəri müzakirə üçün deyil. Bu, yaşanan, görülən, hər gün qarşılaşılan bir məsələdir.
Zamin Məmmədov uşaqlarla bağlı danışanda məsələyə geniş bucaqdan yanaşırdı. Onun fikrində təbiət ayrıca bir məkan kimi yox, uşağın həyatının davamı kimi görünürdü. O deyirdi ki, uşaq torpaqla, ağacla, açıq hava ilə böyüməyəndə həyatın ritmini sonradan öyrənməli olur. Bu isə gecikmiş öyrənmədir. Təbiət uşağa balans hissi verir, ona sərhədləri göstərir, amma sıxmır. Bu balans pozulanda uşaq özünü itirir və biz bunu davranış problemi kimi adlandırırıq.
Samirə Paşazadə uşağın daxili dünyasından danışırdı. Onun üçün təbiət psixoloji təhlükəsizlik məkanı idi. Uşaq orada özünü müdafiə etməyə ehtiyac duymur. Səs tonu dəyişir, hərəkətlər yavaşlayır, diqqət yayılmır. O vurğulayırdı ki, ekranlar uşağın diqqətini parçalayır, təbiət isə onu toplayır. Uşaq ağacın altında oturanda nə etməli olduğunu düşünmür, sadəcə olur. Bu “olma” halı uşağın sağlam inkişafı üçün vacibdir.
Süfrə arxasında danışılanlar günün qalan hissəsinə istiqamət verdi. Sanki hamı eyni sualı içində daşıyaraq ayağa qalxdı:
Biz uşaqlara kifayət qədər təbiət veririkmi?
Mərkəzi Nəbatat Bağına daxil olanda şəhərin ritmi dəyişdi. Addımlar instinktiv olaraq yavaşladı. Səslər daha aydın eşidilməyə başladı – yarpaq xışıltısı, quş səsi, küləyin hərəkəti. Burada sözlər azaldı, baxışlar çoxaldı. Hər kəs ətrafı uşaq gözü ilə görməyə çalışırdı.
Ülvi Camalsoy üçün bu məkan öyrənmənin ən təbii forması idi. O deyirdi ki, uşaq burada sual verməyə cəsarət edir, çünki səhv etmək qorxusu yoxdur. Təbiət cavab tələb etmir, nəticə gözləmir. Uşaq bir yarpağı qoparır, sonra peşman olur, sonra başqa yarpağa toxunur. Bu prosesin özü öyrənmədir. Burada müəllim yoxdur, amma dərs var. Burada qayda yoxdur, amma nizam var.
Onun fikrincə, uşaq təbiətdə olanda özünü ölçmür, müqayisə etmir. Kimdənsə geri qalmaq qorxusu olmur. Uşaq yalnız öz marağı ilə hərəkət edir. Bu azadlıq hissi uşağın yaradıcılığını oyadır. Təbiət uşağa düşünməyi öyrədir, amma bunu səssiz edir.
“Education is not preparation for life; education is life itself.”
(Təhsil həyata hazırlıq deyil, həyatın özüdür.)
John Dewey (təhsil filosofu)
Elşən Şükürov diqqəti başqa bir nöqtəyə yönəltdi. O danışırdı ki, təbiət uşağa vaxt anlayışını hiss etdirir. Burada hər şey mərhələlərlə baş verir. Heç nə dərhal olmur. Uşaq bunu gördükcə anlayır ki, gözləmək həyatın bir hissəsidir. Bu anlayış sonradan münasibətlərdə, təhsildə, qərarvermədə özünü göstərir. Təbiət uşağa dözümlülük verir, bunu sözlə yox, təcrübə ilə ötürür.
Gəzinti irəlilədikcə aydın olurdu ki, bu bağ təkcə bitkilərin yox, fikirlərin də böyüdüyü yerdir.
Litera Books & Coffee-ə daxil olanda məkanın özü söhbəti dəyişdi. Burada səslər aşağı tonla danışırdı. Kitab rəfləri insanı istər-istəməz yavaşlamağa məcbur edirdi. Kənardan baxanda sadə bir kafe təsiri bağışlasa da, içəridə fikir üçün boşluq vardı. Məhz bu boşluq uşaqlar mövzusunu daha dərin qatlara apardı. Burada artıq söhbət “uşaqlar nə etməlidir?” sualından çıxıb “biz böyüklər nəyi dəyişməliyik?” nöqtəsinə gəlmişdi. Qəhvənin buxarı, açıq kitab səhifələri, pəncərədən düşən işıq müzakirəni daha çox daxilə yönəltdi.
Nəzrin Ömərzadə fikirlərini tələsmədən qururdu. Onun sözlərində təhsil anlayışı dar çərçivədən çıxırdı. O dedi ki, uşaqlar çox vaxt strukturlaşdırılmış mühitlərdə böyüyürlər. Hər saat, hər fəaliyyət, hər nəticə əvvəlcədən müəyyən edilir. Bu isə uşağın öz daxili səsini eşitməsinə mane olur. Təbiət bu strukturu pozur. Orada uşaq planın içində deyil, prosesin içində olur. Uşaq özünü kəşf etməyə başlayır. Hansı səs onu cəlb edir, hansı hərəkət ona maraqlıdır – bütün bunları özü müəyyənləşdirir.
Onun fikrincə, qeyri-formal təhsil uşağı formaya salmaqla yox, onu müşayiət etməklə işləyir. Təbiət bu müşayiətin ən güclü vasitəsidir. Çünki təbiətdə uşaq təzyiq hiss etmir. Orada “düz cavab” anlayışı yoxdur. Uşaq təbiətdə səhv etdiyini düşünmür, sadəcə təcrübə yaşayır. Bu təcrübələr zamanla düşüncə bacarığını, özünə güvəni və emosional dayanıqlığı formalaşdırır.
“Uşağı formalaşdırmaq yox, ona mane olmamaq lazımdır.”
Jean-Jacques Rousseau (mütəfəkkir, pedaqoji düşüncənin banilərindən)
Nəzrin vurğulayırdı ki, uşaq təbiətlə hər gün təmasda olanda suallar da dəyişir. “Mən niyə bacarmıram?” sualının yerini “mən bunu necə edə bilərəm?” sualı tutur. Bu dəyişiklik uşağın gələcək həyatında qərarvermə proseslərinə birbaşa təsir edir.
Murad İsmayılzadə söhbəti daha səssiz, amma dərin bir nöqtəyə gətirdi. O uşağın daxili ritmindən danışdı. Onun fikrincə, hər uşaq dünyaya öz tempi ilə gəlir. Kimi tez qavrayır, kimi müşahidə edərək öyrənir. Müasir sistem isə bu fərqliliyi çox vaxt nəzərə almır. Uşaqlardan eyni sürət, eyni nəticə gözlənilir. Təbiət isə heç vaxt tələsmir.
Murad deyirdi ki, uşaq təbiətdə olanda zaman anlayışı dəyişir. Beş dəqiqə uzun görünə bilir, bir saat isə hiss olunmadan keçə bilir. Bu dəyişən zaman hissi uşağın özünü tanımasına kömək edir. Uşaq nə zaman darıxdığını, nə zaman maraqlandığını daha aydın hiss edir. Bu hisslər sonradan onun özünü idarə etmə bacarığını gücləndirir. O həmçinin vurğuladı ki, təbiətlə əlaqəsi olan uşaq daha az aqressiv olur. Çünki enerjisini sıxılmış mühitdə yox, açıq məkanda boşalda bilir. Torpaq, su, ağac uşağın emosiyalarını qəbul edir. Uşaq bağırmadan, vurub-dağıtmadan rahatlaşa bilir. Bu isə onun həm özü ilə, həm də ətrafdakılarla münasibətinə təsir edir. Murad üçün əsas məsələ uşağın təbiətlə münasibətinin davamlı olması idi. Ara-sıra edilən gəzintilər uşağın həyatında dərin iz buraxmır. Davamlılıq isə uşağın dünyagörüşünü dəyişir. Təbiət gündəlik həyatın bir hissəsinə çevriləndə uşaq da özünü həyatın içində hiss edir.
Müzakirə irəlilədikcə söhbət artıq fərdi fikirlərdən çıxıb ortaq bir düşüncəyə çevrilmişdi. Hamı eyni məntiqi fərqli sözlərlə ifadə edirdi: uşaq üçün təbiət boş vaxtın doldurulması deyil. Təbiət uşağın özünü ifadə etdiyi məkandır. Bu anda kimsə ucadan danışmırdı. Sözlər sakitliklə yerini tapırdı. Sanki hər kəs eyni nəticəyə özü gəlib çıxmaq istəyirdi. Uşaqlar təbiətdən uzaqlaşdıqca, biz böyüklər onlara daha çox izah verməyə çalışırıq. Daha çox qayda qoyuruq, daha çox nəzarət edirik. Halbuki təbiət uşağı nəzarətsiz şəkildə məsuliyyətli edir.
Gün sona yaxınlaşanda yorğunluq yox idi. Əksinə, qəribə bir aydınlıq hissi vardı. Hər kəs anlayırdı ki, bu gün deyilənlər bir yazı ilə bitməyəcək. Bu düşüncələr fəaliyyətə çevrilməlidir. Uşaqlar üçün yaradılan hər proqramda, hər düşərgədə, hər təlimdə təbiət mərkəzdə dayanmalıdır. Forest Education komandası üçün bu gün bir xatirə kimi yox, bir istiqamət kimi qaldı. Uşaqların təbiətlə münasibəti mövzusu artıq ideya səviyyəsində deyil. Bu, gündəlik qərarlara təsir edən bir yanaşmadır. Uşaq torpağa çıxanda öyrənir. Uşaq ağacın altında oturanda düşünür. Uşaq açıq səmaya baxanda öz yerini hiss edir.
Və məhz bu hiss uşağın sağlam böyüməsinin əsasını qoyur.
Günün sonuna yaxınlaşdıqca müzakirələr artıq emosional yox, daha çox məsuliyyət yönümlü idi. Danışılanların hamısı bir nöqtədə kəsişirdi: uşaqlarla bağlı qərarlar təsadüfi ola bilməz. Təbiət mövzusu seçim deyil, planlaşdırmanın bir hissəsi olmalıdır. Burada söhbət romantik yanaşmadan getmirdi. Söhbət uşağın fiziki, psixoloji və sosial inkişafına təsir edən real mühitdən gedirdi. Komanda üzvləri razılaşırdı ki, uşaqlar üçün hazırlanmış hər bir proqramda təbiət ayrıca blok kimi yox, əsas çərçivə kimi düşünülməlidir. Açıq hava fəaliyyəti “fasilə” yox, öyrənmənin özü olmalıdır. Uşaq torpaqda qaçanda enerji boşaltmır, koordinasiya qurur. Uşaq ağaca baxanda sadəcə baxmır, müşahidə edir. Uşaq su ilə oynayanda vaxt keçirmir, səbəb–nəticə əlaqəsi yaradır. Burada artıq sual “uşaqları niyə təbiətə aparmalıyıq?” deyildi. Sual dəyişmişdi: “Uşaqları təbiətdən niyə ayırmışıq?” Bu sual hər kəsi düşündürürdü, çünki cavab rahat deyildi. Şəhər həyatı, təhlükəsizlik qorxusu, zaman çatışmazlığı, valideyn narahatlıqları – bunların hamısı real səbəblər idi. Amma eyni zamanda, bunların hamısı uşağın təbiətdən uzaq qalmasının nəticələrini azaltmırdı.
"Uşağa həqiqi mənada kömək etmək onu daim yönləndirmək, addım-addım nə etməli olduğunu göstərmək deyil. Əksinə, uşaq üçün təhlükəsiz və etibarlı bir mühit yaradıb onu sərbəst buraxmaqdır. Uşaq bu sərbəstlik içində öz maraqlarını kəşf edir, səhv edir, yenidən cəhd göstərir və nəticə çıxarır. Bu prosesdə uşaq başqasının gözləntilərinə uyğunlaşmır, öz daxili ehtiyaclarını tanımağa başlayır. Sərbəst buraxılan uşaq daha məsuliyyətli olur, çünki qərarların nəticəsini özü yaşayır. Məhz bu təcrübə uşağın özünə inamını və müstəqil düşünmə bacarığını formalaşdırır."
Maria Montessori (pedaqoq)
Müzakirələr zamanı aydın oldu ki, təbiətlə böyüyən uşaq daha müstəqil qərar verir. O, risk anlayışını süni qaydalarla yox, real təcrübə ilə tanıyır. Hara qalxa biləcəyini, nə vaxt dayanmalı olduğunu, nə vaxt geri çəkilməli olduğunu hiss edir. Bu bacarıqlar sonradan həyatın müxtəlif sahələrinə daşınır. Uşaq riskdən qaçmır, onu idarə etməyi öyrənir. Forest Education komandası üçün bu gün həm də öz fəaliyyətlərinə kənardan baxmaq imkanı idi. Hansı proqramlarda təbiət doğrudan da mərkəzdədir, hansılarda isə formal olaraq yer alır – bu suallar açıq şəkildə səsləndi. Qərara gəlindi ki, gələcək fəaliyyətlərdə təbiət mühiti əvvəlcədən planlaşdırılmalı, sonradan əlavə edilməməlidir. Məkan seçimi, zaman bölgüsü, metodika bu yanaşmaya uyğun qurulmalıdır.
Günün sonunda yorğunluq hissi olsa da, qarışıqlıq yox idi. Əksinə, mövzu daha da aydınlaşmışdı. Uşaqlar üçün təbiət nə mükafatdır, nə də istisna. Təbiət uşağın gündəlik həyatının normal hissəsi olmalıdır. Uşaq hər gün təbiətdə olmasa belə, hər gün təbiətlə əlaqədə qalmalıdır. Forest Education komandası bu günü yekunlaşdırarkən ortaq bir anlayışla ayrıldı: uşaqların inkişafı üçün yaradılan hər bir mühitdə təbiət kənarda qaldıqca, biz uşağın həyatının əsas hissəsini kənarda saxlamış oluruq. Təbiət uşağın öyrəndiyi ilk məkandır və bu əlaqə nə qədər erkən və davamlı qurularsa, uşaq da bir o qədər sağlam böyüyür.
Bu gün deyilənlər yazıda qalmaq üçün deyil. Bu fikirlər fəaliyyətə çevrilməlidir.
Çünki uşaqlar gözləmirlər.
Onlar hər gün böyüyür və hər gün mühitdən nəsə öyrənirlər.
